Tốt hay Xấu - Chỉ là 1 góc nhìn

Không có “tốt” hay “xấu” nếu thiếu một điểm tham chiếu

Một sự việc đứng một mình có thể không mang sẵn ý nghĩa. Chính mối quan hệ giữa nó với những điều khác tạo ra cách chúng ta hiểu và đánh giá nó.

Một sự việc đứng một mình có ý nghĩa gì?

Hãy thử tưởng tượng có người nói:

“Hôm nay trời rất nóng.”

Câu nói này nghe có vẻ rõ ràng, nhưng thực ra vẫn chưa đủ thông tin. Nóng là bao nhiêu? So với hôm qua, so với mùa đông, hay so với nhiệt độ ở một nơi khác?

Với một người sống ở vùng nhiệt đới, 32 độ có thể là bình thường. Nhưng với một người đến từ vùng lạnh, đó có thể là mức nhiệt khó chịu. Bản thân con số 32 độ không tự mang ý nghĩa “nóng” hay “mát”. Ý nghĩa ấy xuất hiện khi nó được đặt cạnh kinh nghiệm, tiêu chuẩn và hoàn cảnh của con người.

Điều tương tự cũng xảy ra với hầu hết những phán đoán trong đời sống.

Một người có thể cảm thấy mình thất bại khi nhìn vào thành công của người khác. Nhưng nếu so sánh với chính mình của vài năm trước, họ có thể đã tiến bộ rất nhiều.

Một công việc có thể bị xem là bình thường trong mắt người này, nhưng lại là một cơ hội đáng mơ ước đối với người khác. Một khoản thu nhập có thể không lớn ở thành phố này, nhưng lại đủ để tạo ra một cuộc sống ổn định ở nơi khác.

Không có sự thay đổi nào trong bản thân sự việc. Chỉ có điểm tham chiếu thay đổi.

Tốt và xấu cũng là những khái niệm có tính tương quan

Khi nói một sự việc là “tốt”, chúng ta thường ngầm đặt nó cạnh một điều được xem là “xấu” hoặc kém hơn.

Một chiếc điện thoại mới được gọi là tốt vì nó có thời lượng pin lâu hơn, camera đẹp hơn hoặc hoạt động nhanh hơn phiên bản cũ.

Một kết quả thi được xem là cao vì nó vượt qua mức điểm trung bình. Một quyết định được cho là đúng vì nó tạo ra kết quả tốt hơn những lựa chọn còn lại.

Nếu không có sự so sánh, khái niệm “tốt” sẽ trở nên rất mơ hồ.

Điều này không có nghĩa là mọi thứ đều vô nghĩa hoặc không có tiêu chuẩn nào tồn tại. Nó chỉ cho thấy rằng tiêu chuẩn thường được hình thành từ mối quan hệ giữa các sự vật.

Chúng ta đánh giá một điều dựa trên một điều gì đó khác: một mục tiêu, một nhu cầu, một kinh nghiệm, một chuẩn mực hoặc một kết quả mong muốn.

Một hòn đá không “nặng” hay “nhẹ” một cách tuyệt đối. Nó nặng khi so với một chiếc lá, nhưng nhẹ khi so với một tảng đá.

Một người không “giỏi” hay “dở” trong mọi hoàn cảnh. Họ có thể giỏi ở lĩnh vực này nhưng chưa tốt ở lĩnh vực khác.

Nguồn ảnh: Wikimedia Commons

Tương quan tạo ra ý nghĩa, nhưng cũng có thể tạo ra ảo tưởng

Vì mọi thứ thường được nhìn qua sự so sánh, chúng ta rất dễ rơi vào những ảo tưởng do điểm tham chiếu tạo ra.

Một người có thể cảm thấy mình nghèo chỉ vì họ sống giữa những người giàu hơn. Một người thấy mình kém cỏi vì liên tục nhìn vào những người đang ở xa hơn trên hành trình.

Một thành tựu đáng lẽ phải đem lại niềm vui lại trở nên nhỏ bé chỉ vì nó được đặt cạnh một thành tựu lớn hơn.

Mạng xã hội làm cho điều này trở nên rõ ràng hơn. Chúng ta thường lấy những khoảnh khắc đẹp nhất của người khác để so sánh với những ngày bình thường, thậm chí tồi tệ nhất của chính mình.

Kết quả là ta tưởng mình đang đánh giá thực tế, nhưng thật ra chỉ đang đánh giá một thực tế đã bị chọn lọc. Vấn đề không nằm ở việc so sánh. So sánh là cách con người hiểu thế giới. Vấn đề nằm ở việc chúng ta quên mất mình đang so sánh với cái gì.

Chọn lại điểm tham chiếu

Có lẽ trưởng thành không phải là ngừng đánh giá mọi thứ, mà là ý thức rõ hơn về cơ sở của những đánh giá đó.

Khi nói:

“Tôi chưa đủ tốt.”

Ta có thể tự hỏi:

• Chưa đủ tốt so với ai?
• Theo tiêu chuẩn nào?
• Để đạt mục tiêu gì?

Khi nói:

“Đây là một thất bại.”

Ta có thể tự hỏi: Thất bại ở kết quả cuối cùng, hay chỉ là một bước chưa đạt như kỳ vọng?

Khi nói:

“Người kia may mắn hơn tôi.”

Ta có thể tự hỏi: Tôi đang nhìn thấy toàn bộ câu chuyện của họ, hay chỉ nhìn thấy phần nổi bật nhất?

Một sự việc có thể không thay đổi, nhưng cách ta đặt nó trong sự tương quan nào đó có thể thay đổi hoàn toàn ý nghĩa của nó.

Không phải mọi giá trị đều hoàn toàn tương đối. Có những nguyên tắc mà con người cùng nhau xây dựng để bảo vệ sự sống, phẩm giá và công bằng. Tuy nhiên, ngay cả khi có những tiêu chuẩn chung, cách chúng ta hiểu và áp dụng chúng vẫn chịu ảnh hưởng bởi bối cảnh.

Có nhiều điều ta tưởng là bản chất của sự vật thực ra chỉ là kết quả của cách ta đặt nó cạnh một điều khác.

Một sự việc không tự nó mang sẵn nhãn “tốt” hay “xấu”. Chính mối quan hệ, hoàn cảnh và điểm nhìn của chúng ta đã tạo ra nhãn đó. Khi thay đổi điểm tham chiếu, ta thấy đôi khi điều thay đổi đầu tiên không phải là thế giới - mà là cách ta nhìn chính mình.